Salaun Administrador Vera Cruz, 18 Marsu 202.
“Ba ita-nia objetivu ba iha loron komemorasaun loron feto ida-ne’e, mak atu asegura feto nia direitu, no suporta asaun sira ba iha igualdade jéneru iha setór importante sira iha mundu. Segundu, atu fó inspirasaun kona-ba feto nia jornada luta liuliu partisipasaun iha tempu ida-ne’e ba iha dezenvolvimentu nasionál, no mós atu apoiu feto nia partisipasaun iha vida polítika, liuliu oinsa preparasaun feto nia partisipasaun ba iha eleisaun munisipál ne’ebé mak atu akontese iha tinan oin ka tinan ida ne’e.
Ita ko’alia konaba komemorasaun Loron Mundiál Feto, ida-ne’e hanesan momentu importante ida ba ita hotu atu rekoñese fila fali knaar, papél importante ne’ebé feto sira iha, feto sira kontribui ba iha dezenvolvimentu nasaun liuliu la’ós de’it feto mundu tomak, maibé liuliu feto iha Timor, ne’ebé ita hotu rekoñese sira-nia papél importante hahú hosi luta iha tempu rezisténsia to’o mai iha ukun rasik-an, ita kontinua luta ida-ne’e ba kontribui ba dezenvolvimentu nasionál ba rai doben ida ne’e
Se ita haree fila fali liga ho ita-nia lema ‘Asegura Igualdade ho Pozisaun Feto iha Pozisaun Foti Desizaun nian’, feto nia partisipasaun ita bele dehan ita atinji númeru ida ne’ebé estraordináriu iha nivel Ázia, ne’ebé mak feto ho apoiu hosi Lei Eleitorál nian, Lei Numeru 6/2006, ne’ebé mak fó oportunidade ba feto sira atu hola parte iha vida polítika ninia lideransa feto. Ita orgullu mós ita-nia Governu, Nonu Governu ne’ebé mak fó ona oportunidade ba feto atu lidera Parlamentu Nasionál, ida-ne’e orgullu boot ida ba susesu ne’ebé feto Timor Leste iha.
Ita ko’alia kona-ba ita-nia progresu ne’ebé ita atinji ona iha Timor-Leste, progresu lubuk ida iha área igualdade jéneru no lideransa feto. Governu halo esforsu lubuk ida apoiu ami hanesan sosiedade sivíl, ita atinji buat lubuk ida, buat boot ida ne’ebé mak halo husi lideransa feto iha Parlamentu Nasionál, reprezentante feto tuur iha Parlamentu Nasionál sai ona 36 pursentu. Ita mós haree ita-nia Governu kontinua fó pozisaun lideransa feto iha área estrutura Governu nian, iha Ministra, nune’e mós Vise-Ministra, depois mai ba Sekretária Estadu, i ba iha lideransa iha munisipál nian, ne’ebé ita haree daudaun ona oinsá ita nian Governu tau atensaun hodi fó oportunidade ba feto sira atu hola parte iha área foti desizaun.
Ita haree mós ba to’o nivel suku, aldeia, administrativu nian, ita haree ezemplu ida mós ita-nia mana APA hosi Vera Cruz nian ne’ebé daudaun hamutuk ho ita. Ne’e orgullu boot ida ne’ebé ita-nia Governu, sosiedade sivíl sira durante ne’e luta ba, no fó rekoñesimentu boot ba mundu katak Timor-Leste alkansa diak teb-tebes iha área igualdade jéneru nian ne’ebé mak atinji ita nia meta ODS nian ba iha númeru lima.
Se ita hare ba progresu sira-ne’e liga fali ba iha tema mundiál Loron Mundiál Feto nian, ko’alia konaba ‘Direitu, Justisa no Asaun’. Asaun sira-ne’ebé mak iha, ita hare ba progresu ne’ebé mak Timor-Leste atinji ne’e, ita labele haree de’it ida-ne’e hanesan oportunidade ne’ebé feto iha, maibé ita hare ida-ne’e hanesan igualdade jéneru ne’ebé mak Timor-Leste atinji, dignidade feto nian, no mós rekoñesimentu ba papél feto iha área lideransa, liuliu iha áreas oioin, la’ós de’it iha vida polítika maibé mós iha vida públika, iha sosiedade sivíl, iha komunidade nia le’et. Tanba ita hare ba knaar feto sira-ne’ebé importante tebes iha komunidade, liuliu papél prinsipál feto nian hanesan inan, hanesan kuidadór família nian, hanesan líder komunitária, servisu maka’as tebes atu asegura moris-di’ak família nian, moris-di’ak komunidade nian, no kontribui nafatin ba dezenvolvimentu rai doben ida-ne’e.
Fundasaun Alola liga ba iha tema ida-ne’e, asaun lubuk ida mak ami halo ona liuhosi ami-nia programa advokasia ne’ebé servisu maka’as ba iha direitu igualdade jéneru, direitu feto, asegura direitu feto, no mós kapasitasaun ba lideransa feto nian. Liuhosi ami-nia programa haat ne’ebé iha, ami iha programa advokasia ne’ebé mak hare ba prevensaun violénsia bazeia ba jéneru, kapasitasaun ba feto iha área lideransa liuliu oinsá feto sira bele hamriik ko’alia hanesan líder, public speaking, hakbiit mós sira iha área ekonomia, oinsá feto sira bele iha rendimentu rasik.
Depois mós atu hakbiit feto sira iha área edukasaun, ami fó mós bolsa estudu ba feto sira, liuliu ba foinsa’e jovens sira, atu bele asesu ba nivel edukasaun ne’ebé di’ak iha rai laran. I ami mós fó apoiu ba iha saúde feto, liuliu saúde inan no oan, saúde reprodutiva ba foinsa’e sira, no asaun sira-ne’e ami halo atu bele asegura katak feto sira goza sira-nia direitu, iha asesu ba iha oportunidade moris nian ba iha setór hotu-hotu, liuliu partisipasaun iha vida podér foti desizaun nian, liuliu iha vida públika no mós vida polítika nian.
Ita bele dehan katak ita-nia Governu tau atensaun máximu hanesan ohin temi ona tebes liu husi ita-nia kuadru legál sira, liuliu ita-nia lei ne’ebé fó oportunidade ba feto sira, apoiu feto sira atu bele kandidata-an ba mós iha pozisaun vida polítika ninian. Ida-ne’e orgullu boot mai ita, i kontinua esforsu-an atu bele tulun feto-maluk sira barak liután mak bele hola parte iha área foti desizaun nian.
Entaun Fundasaun Alola nafatin iha ninia komitmentu atu apoiu feto sira, atu kapasita feto sira iha área lideransa, hahú hosi kapasita feto potensiál sira ne’ebé mak bele hamutuk iha área munisípiu atu preparadu ka atu prepara-an ba iha eleisaun munisipál ne’ebé mak sei akontese iha tempu besik nia laran. Entaun liuhosi misaun sira ne’ebé ami iha, atu dader ida-ne’e, servisu hamutuk ho SEI (Sekretária Estadu ba Igualdade) ho apoiu hosi SEI nian, ami realiza eventu ida-ne’e mós atu bele haforsa ba feto, liuliu asegura igualdade iha pozisaun foti desizaun.
Entaun iha ne’e hanesan ita-nia rona ona, oradór importante sira, bainaka espesiál sira ne’ebé mak sei fó mai ita oinsá polítika sira-ne’ebé mak apoiu feto atu partisipa iha vida polítika nian. Depois iha mós sensibilizasaun Lei Podér Lokál ne’ebé hosi MAE (Ministériu Administrasaun Estatál) sei aprezenta mai ita atu fó enkorajamentu mós ba feto potensiál sira atu bele prepara-an, kandidata-an ba iha podér foti desizaun nian, la’ós de’it iha eleisaun munisipál ne’ebé sei mai, maibé mós ba área setór sira seluk.
I no mós ita-nia Administradora Postu Administrativu Vera Cruz ne’ebé sei fahe mós esperiénsia oinsá nu’udar feto, maneja ita-nia tempu atu bele tau matan ba família uma-laran, oinsá atu maneja servisu hanesan servidór nasaun ninian, hare ba komunidade sira-nia moris, liuliu oinsá asegura feto nia lian. Tanba ne’e Fundasaun Alola nafatin ho komitmentu atu hamriik hamutuk ho maluk feto sira, atu bele hakbiit feto sira, haforsa feto nia lian, atu bele asegura igualdade jéneru, liuliu hakbiit feto sira ba iha podér foti desizaun ninian, hakbiit direitu feto sira ba iha ekonomia, edukasaun, no hakbiit sira ba asesu ba direitu sira iha saúde, liuliu saúde inan, saúde feto, no saúde inan-oan sira no saude foinsae sira.
“Ita hotu nota katak maske progresu lubuk ida ita hala’o ona, maibe liga fila fali ho tema katak asaun ne’ebe presiza ita hala’o ba asegura direitu no justisa ba feto no labarik feto sira. karik maske asaun tuir ita hala’o, maske ita nia enkuadramentu sira ne’ebé asegura feto nia lian, feto nia direitu, no justisa ba feto sira, maibe violénsia kontinua feto sira enfrenta, liu-liu violénsia bazeia ba jéneru kontinua sa’e iha rai doben ida ne’e. Partisipasaun feto mós sei menus iha área foti desizaun nian, área ekonómia. Ida ne’e sai asuntu prinsipálmente hotu, fanu ita hotu atu kontinua servisu hamutuk oinsa bele empodera feto sira iha área lideransa, área ekonómia, área edukasaun, nomós liu-liu atu hakbiit sira nune’e sira sai feto ida ne’ebé bele hamriik hodi kolia, luta ba sira-nia direitu, luta ba igualdade. No mós atu nune’e feto sira ne’e bele iha kbiit atu bele hamriik hamutuk hakuak feto sira seluk, sai hanesan lider, sai hanesan modelu, ezemplar ne’ebe maka feto sira seluk bele banati tuir.
Tamba ne’e, iha ne’e, ita nia lideransa feto sira iha ne’e sei sai hanesan mós inspiradór ba ita, liu-liu ba maluk feto potensial sira atu bele iha hakbiit, bele hakbesik an atu bele foti desizaun ne’ebé justu ba iha ita-nia an, katak: ‘Ha’u nu’udar feto, ha’u prontu I hau bele. Entaun ami hanesan sosiedade sivíl sei apoio nafatin governu, atu tau matan I tane no kapasita ita-boot sira atu bele hola parte másimu iha área foti desizaun ninian ka iha ne’ebe deit, iha nível nasionál, munisipál, suku no aldeia, no iha servisu vida públiku nian.
Dala ida tan, Fundasaun Alola nafatin iha komitmentu atu apoiu servisu hamutuk ho maluk sira hotu ho entitade oin-oin, relijioza, asosiasaun feto sira, instituisaun governu, no maluk sosiedade sivíl sira atu bele alkansa ita-nia misaun ida ne’e: igualdade jéneru no justisa ba feto hotu-hotu.
I tamba ne’e, ohin ba selebrasaun eventu ida ne’e, hakarak atu hato’o hau nia agradesimentu wa’in liu-liu ba distinta Deputada Presidente GMPTL ne’ebé mak ita hotu hatene katak okupadu tebes-tebes maibe ohin sei bele marka prezensa iha ne’e atu bele fahe mós informasaun mai ita, liu-liu hato’o mai ita polítika ba asegura feto nia partisipasaun iha vida polítika.
I mós ba Súa Exelénsia Sekretária Estadu ba Igualdade, ninia prezensa iha ne’e atu bele fó mós mensajen lian menon mai ita hotu, iha komemorasaun loron mundial feto ida ne’e. I mós ba Administradora Postu Administrativu Vera Cruz ne’ebé mak sei fahe mós nia esperiénsia mai ita ba servisu ka luta feto nian nu’udar servidór Estadu. I mós ba MAE ne’ebé mak ohin sei fahe mós informasaun mai ita, sensibiliza informasaun mai ita kona-ba Lei Poder lokál.
Ami-nia agradesimentu wa’in ba ita-boot sira hotu ninia kontribuisaun ba eventu loron ohin nian. I mós ba maluk sira husi sosiedade sivíl sira ne’ebé mak marka prezensa iha ne’e, maluk defisiente sira, LGBTA sira, asosiasaun feto, joventude sira, media, no ita hotu ne’ebé mak marka prezensa iha ne’e. Ita hotu hamutuk mak bele halo mudansa no progresu ba iha atinji igualdade jéneru, i liu-liu mós oinsa atu asegura feto sira-nia partisipasaun iha desizaun, foti desizaun nian, liu-liu iha vida públika no mós ba iha vida polítika nian.
Tamba ne’e, dala ida tan, hato’o ami-nia agradesimentu wa’in hodi Fundasaun Alola nian naran, liu-liu ba Administradora Postu Vera Cruz ne’ebé mak fó ona fatin ida ne’e mai ita hodi organiza eventu ida ne’e. Lahaluha mós ami mós hato’o agradese wain ba ‘APA’ ne’ebé mak apoiu tebes-tebes ami, desde inisiu kedas katak f ami-nia fatin mamuk imi bele uza, tamba dadaun ne’e Fundasaun Alola nia fatin iha hela rekonstruksaun, atu harii fali edifísiu foun.
Nune’e, ami muda ba iha Timor Plaza, ami-nia ekipa tomak programa nian ba hotu Timor Plaza mós foin hala’o sira-nia programa hotu iha Timor Plaza, iha CBD 4, andar segundu. I ami-nia programa hanesan asisténsia ba vítima violénsia bazeia ba jéneru, kontinua hala’o servisu iha Taibesi, merkadu Taibesi nia oin, iha Sentru Produsaun Alola Esperansa’ nia fatin.
Depois ami-nia programa asesu, fatin públiku ba asesu joven sira nian ba komputadór, internet gratuítu, kontinua la’o iha mós fatin Taibesi. No mós ami-nia loja no sira seluk iha Taibessi. Tamba ne’e ami nafatin iha komitmentu maske iha mudansa servisu nian laran, maibe ami nafatin iha komitmentu atu servi feto, labarik feto sira, joven sira ne’ebé mak sai hanesan ami-nia alvu, atu kontribui hodi asegura moris di’ak ba feto no labarik sira liu-liu asegura goza sira-nia direitu iha prosesu dezenvolvimentu nasionál ida ne’e.
Dala ida tan, hakarak hato’o agradesimentu wa’in ba hotu hotu nia partisipasaun, ba media sira ne’ebé mak halo kobertura iha ne’e, no hakarak hato’o deit parabéns ba ita hotu, liu-liu parabéns ba Loron Feto Mundial, liu-liu ba feto Timorense tanba ita hatene feto forte, nasaun forte! Obrigada barak.”
#FetoforteNasaunForte – #StrongWomenStrongNation – #MulheresForteNaçãoFórte











